کاهش مستمر باروری در ایران و نوسانات آن طی دهه‌های اخیر ضرورت درک دقیق خاستگاه این تغییرات را دوچندان کرده است. تمایز میان اثر ساختار سنی و اثر رفتار باروری برای تحلیل روندهای باروری و ارزیابی کارآمدی سیاست‌های جمعیتی امری اساسی به شمار می‌رود، به‌ویژه در شرایطی که نرخ باروری کل ایران به سطوح پایدار زیرجانشینی رسیده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تجزیه کیتاگاوا، سهم هر یک از این دو مولفه را در تغییرات نرخ باروری کل طی بازه زمانی ۱۳۹۰ تا 1400محاسبه کرده است. نتایج نشان می‌دهد که در تمامی سال‌های مورد مطالعه، عامل اصلی افزایش یا کاهش نرخ باروری کل، تغییرات واقعی در رفتار باروری زنان بوده است به‌گونه‌ای که حتی در دوره‌هایی که تغییر خالص باروری اندک بوده، سهم رفتار باروری سهمی قاطع و غالب را تشکیل داده است. در مقابل، اثر ساختار سنی در اغلب دوره‌ها نقش ثانویه داشته و عمدتاً به‌صورت تاثیرات محدود تقویتی یا حتی بازدارنده ظاهر شده است. این نتایج نشان می‌دهد که پویایی‌های باروری ایران عمدتا ریشه رفتاری دارند و برای دستیابی به بهبود پایدار در سطح باروری، سیاست‌های جمعیتی باید بیش از هر چیز بر عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شکل‌دهنده رفتار فرزندآوری تمرکز کنند.